PHÂN TÍCH NGUYÊN TẮC ÁP DỤNG VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT THEO LUẬT HIỆN HÀNH (LUẬT SỐ 64/2025/QH15)
Lưu ý quan trọng: Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 (Luật số 64/2025/QH15) có hiệu lực từ ngày 01/4/2025. Các quy định về nguyên tắc áp dụng trước đây tại Điều 156 của Luật cũ (năm 2015) hiện được quy định tại Điều 58 của Luật mới. Nội dung cốt lõi được kế thừa và quy định rõ ràng hơn.
I. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT (Điều 58 Luật số 64/2025/QH15)
Điều 58 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 quy định về áp dụng văn bản như sau:
- Về hiệu lực thời gian: Văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng từ thời điểm bắt đầu có hiệu lực. Văn bản được áp dụng đối với hành vi, sự kiện xảy ra tại thời điểm văn bản đó đang có hiệu lực. Trường hợp văn bản có quy định hiệu lực trở về trước thì áp dụng theo quy định đó.
- Về thứ bậc hiệu lực: Trường hợp các văn bản có quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn.
- Về văn bản cùng cơ quan ban hành: Trường hợp các văn bản do cùng một cơ quan ban hành có quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng quy định của văn bản ban hành sau.
- Về quan hệ với điều ước quốc tế: Việc áp dụng văn bản trong nước không được cản trở việc thực hiện điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Trường hợp văn bản trong nước và điều ước quốc tế có quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng quy định của điều ước quốc tế, trừ Hiến pháp.
- Về thẩm quyền đặc biệt: Các trường hợp áp dụng pháp luật khác với các nguyên tắc trên do Quốc hội quy định.
II. GIẢI THÍCH VÀ PHÂN TÍCH CHI TIẾT CÁC NGUYÊN TẮC
1. Nguyên tắc về thời điểm có hiệu lực và hiệu lực trở về trước
Nguyên tắc “luật không có hiệu lực hồi tố” được khẳng định: hành vi xảy ra trong thời điểm nào thì áp dụng pháp luật của thời điểm đó.
Ví dụ: Giao dịch mua bán nhà năm 2021 áp dụng Bộ luật Dân sự năm 2015 (có hiệu lực từ 2017).
Tuy nhiên, luật cũng cho phép ngoại lệ “hiệu lực trở về trước” khi thật cần thiết vì lợi ích chung xã hội, nhưng nghiêm cấm áp dụng để quy định trách nhiệm pháp lý mới hoặc trách nhiệm nặng hơn cho hành vi đã xảy ra (căn cứ Điều 55 Luật số 64/2025/QH15).
2. Nguyên tắc ưu tiên văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn
Đây là nguyên tắc “thượng tôn pháp luật”, giải quyết xung đột giữa các văn bản của các cấp khác nhau (ví dụ: Luật ưu tiên hơn Nghị định, Nghị định ưu tiên hơn Thông tư).
3. Nguyên tắc áp dụng văn bản ban hành sau
Nguyên tắc này giải quyết xung đột giữa các văn bản do cùng một cơ quan ban hành. “Luật sau sửa đổi luật trước” đảm bảo tính cập nhật và phù hợp với thực tiễn.
4. Nguyên tắc ưu tiên điều ước quốc tế
Thể hiện cam kết hội nhập quốc tế của Việt Nam. Khi có sự khác biệt giữa luật trong nước và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, điều ước quốc tế sẽ được ưu tiên áp dụng (ngoại trừ Hiến pháp). Điều này cũng được quy định tại Điều 6 Luật Điều ước quốc tế năm 2016.
III. TÌNH HUỐNG THỰC TẾ: VAI TRÒ CỦA TVGS VÀ CĐT KHI CÓ TIÊU CHUẨN MỚI
Bối cảnh: Trong lĩnh vực xây dựng, câu hỏi đặt ra là: “Khi có văn bản quy phạm pháp luật mới (ví dụ: QCVN, Thông tư mới) có hiệu lực, nhưng hợp đồng đã ký lại dẫn chiếu tiêu chuẩn cũ, Tư vấn giám sát (TVGS) và Chủ đầu tư (CĐT) có bắt buộc phải ra văn bản áp dụng tiêu chuẩn mới không?”
Trả lời: Có. Hành động này là hợp lý và đúng quy định pháp luật, dựa trên các căn cứ sau:
- Căn cứ pháp lý: Các nguyên tắc tại Điều 58 Luật số 64/2025/QH15 (kế thừa từ Điều 156 cũ) là cơ sở pháp lý trực tiếp.
- Áp dụng nguyên tắc thứ bậc hiệu lực (Khoản 2 Điều 58): Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) do Bộ ban hành là văn bản quy phạm pháp luật bắt buộc áp dụng, có giá trị pháp lý cao hơn các điều khoản kỹ thuật chỉ được quy định trong hợp đồng dân sự.
- Áp dụng nguyên tắc văn bản ban hành sau (Khoản 3 Điều 58): Nếu cùng là văn bản của Bộ Xây dựng (ví dụ: Thông tư 01/2020 được thay thế bởi Thông tư 05/2025), thì Thông tư 05/2025 (ban hành sau) sẽ được ưu tiên áp dụng.
- Vai trò và trách nhiệm của các bên:
- TVGS: Có trách nhiệm đảm bảo công trình tuân thủ hệ thống pháp luật hiện hành, bao gồm các quy chuẩn, tiêu chuẩn bắt buộc.
- CĐT: Có trách nhiệm tuân thủ pháp luật và đảm bảo dự án không gặp rủi ro pháp lý do áp dụng quy định đã hết hiệu lực.
Kết luận về tình huống:
Việc TVGS và CĐT chủ động “ra thư áp dụng tiêu chuẩn mới” là hoàn toàn chính xác. Đây không chỉ là quyền mà còn là nghĩa vụ nhằm:
✅ Đảm bảo tuân thủ pháp luật: Tránh việc nghiệm thu, quyết toán dựa trên các tiêu chuẩn đã hết hiệu lực hoặc bị thay thế.
✅ Bảo vệ các bên liên quan: Đảm bảo chất lượng, an toàn công trình theo đúng yêu cầu mới nhất của nhà nước.
✅ Cơ sở để điều chỉnh hợp đồng: Văn bản này là căn cứ pháp lý để các bên (CĐT, TVGS, Nhà thầu) ngồi lại thương thảo, điều chỉnh các thỏa thuận trong hợp đồng cho phù hợp với quy định mới (ví dụ: điều chỉnh về kỹ thuật, chi phí phát sinh nếu có).
Bài viết được cập nhật theo Luật số 64/2025/QH15 và Luật số 87/2025/QH15.
