Thanh toán theo đơn giá cố định

Trong lĩnh vực xây dựng, Tranh chấp thanh toán là một trong những vấn đề phổ biến và nhạy cảm nhất, đặc biệt khi hợp đồng được ký kết theo hình thức đơn giá cố định. Nhiều nhà thầu, dù đã trúng thầu minh bạch qua Hệ thống đấu thầu quốc gia, vẫn rơi vào tình thế “tiến thoái lưỡng nan” khi phát hiện sai lệch giữa hồ sơ mời thầu và thực tế thi công – như trường hợp Công ty bạn nêu ra vào tháng 7/2023. Vấn đề không chỉ nằm ở kỹ thuật thi công hay quản lý dự án, mà còn liên quan mật thiết đến cách hiểu, vận dụng pháp luật hợp đồng và trách nhiệm các bên trong chuỗi quản lý đầu tư xây dựng.

Hiểu đúng về hợp đồng theo đơn giá cố định

Hợp đồng theo đơn giá cố định (Fixed Unit Price Contract) là loại hợp đồng mà đơn giá cho từng hạng mục công việc được xác định ngay từ khi ký kết và không thay đổi trong suốt thời gian thực hiện hợp đồng, trừ trường hợp có thỏa thuận điều chỉnh do các yếu tố bất khả kháng hoặc thay đổi phạm vi công việc. Đây là hình thức phổ biến trong các gói thầu xây lắp sử dụng vốn nhà nước, bởi nó giúp chủ đầu tư kiểm soát chi phí hiệu quả và giảm thiểu rủi ro phát sinh ngân sách.

Tuy nhiên, “đơn giá cố định” không đồng nghĩa với “khối lượng cố định”. Điều này rất quan trọng. Nghĩa là, nếu khối lượng thực tế thi công tăng hoặc giảm so với khối lượng trong hợp đồng, nhà thầu vẫn được thanh toán theo khối lượng thực tế hoàn thành, miễn là khối lượng đó được nghiệm thu và nằm trong phạm vi công việc của hợp đồng.

Cơ sở pháp lý: Nghị định số 37/2015/NĐ-CP

Theo Bộ Xây dựng, trong trường hợp hợp đồng thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định số 37/2015/NĐ-CP, việc thanh toán hợp đồng theo đơn giá cố định được thực hiện theo quy định tại Khoản 6 Điều 19:

“6. Đối với hợp đồng theo đơn giá cố định và đơn giá điều chỉnh: Thanh toán trên cơ sở khối lượng thực tế hoàn thành (kể cả khối lượng tăng hoặc giảm, nếu có) được nghiệm thu của từng lần thanh toán và đơn giá trong hợp đồng hoặc đơn giá đã điều chỉnh theo đúng các thỏa thuận trong hợp đồng”.

Quy định này khẳng định rõ: Nhà thầu có quyền được thanh toán cho toàn bộ khối lượng thực tế hoàn thành – kể cả phần phát sinh tăng thêm – nếu khối lượng đó được nghiệm thu và phù hợp với nội dung hợp đồng.

Phân tích tình huống cụ thể của Công ty bạn

Bạn nêu rằng:

• Công ty trúng thầu tháng 7/2023 qua Hệ thống đấu thầu quốc gia.
• Hợp đồng theo đơn giá cố định.
• Phát hiện sai khác giữa bản vẽ thiết kế và khối lượng mời thầu → Lập biên bản hiện trường.
• Tư vấn thiết kế xác nhận sai sót là có thật và đồng ý bổ sung khối lượng.
• Chủ đầu tư từ chối thanh toán, cho rằng lỗi thuộc về nhà thầu vì “không bốc tách tổng thể khối lượng khi dự thầu”.

1. Trách nhiệm thuộc về ai?

Chủ đầu tư cho rằng nhà thầu phải chịu trách nhiệm vì không phát hiện thiếu sót khi lập hồ sơ dự thầu. Tuy nhiên, đây là cách suy diễn phiến diện và không đúng bản chất pháp lý của hợp đồng xây dựng.

Theo quy trình chuẩn, hồ sơ mời thầu (HSMT) do chủ đầu tư phê duyệt, dựa trên hồ sơ thiết kế và dự toán do tư vấn thiết kế và tư vấn thẩm tra lập. Nhà thầu tham gia dự thầu dựa trên HSMT đó – tức là họ tin tưởng vào tính đầy đủ, chính xác của tài liệu do chủ đầu tư cung cấp. Việc yêu cầu nhà thầu “phải tự kiểm tra lại toàn bộ khối lượng” là trái với nguyên tắc minh bạch, bình đẳng trong đấu thầu.

Hơn nữa, nếu tư vấn thiết kế và tư vấn thẩm tra đã xác nhận sai sót nằm ở hồ sơ thiết kế và khối lượng mời thầu, thì rõ ràng lỗi thuộc về phía chủ đầu tư và các đơn vị tư vấn – những bên có trách nhiệm chuyên môn và pháp lý trong việc chuẩn bị hồ sơ dự án.

2. Khối lượng phát sinh có được thanh toán không?

Dựa trên Khoản 6 Điều 19 Nghị định 37/2015/NĐ-CP, nếu khối lượng phát sinh:

• Là do sai sót trong hồ sơ mời thầu (không phải do thay đổi thiết kế sau ký hợp đồng),
• Đã được nghiệm thu,
• Nằm trong phạm vi công việc của hợp đồng (không phải công việc mới ngoài hợp đồng),

→ Thì nhà thầu hoàn toàn có cơ sở để yêu cầu thanh toán theo đơn giá trong hợp đồng.

Lưu ý: Nếu khối lượng phát sinh do thay đổi thiết kế hoặc yêu cầu mới của chủ đầu tư, thì cần làm thủ tục điều chỉnh hợp đồng theo quy định. Nhưng trong trường hợp này, đây là khối lượng “thiếu” từ đầu, không phải “phát sinh mới” – nên không cần điều chỉnh hợp đồng, mà chỉ cần nghiệm thu và thanh toán theo khối lượng thực tế.

Kinh nghiệm thực tế từ các vụ việc tương tự

Trong quá trình thực hiện kiểm định công trình và hỗ trợ giải quyết tranh chấp, chúng tôi đã gặp nhiều trường hợp tương tự. Có vụ việc kéo dài hàng năm trời, gây đình trệ thi công, ảnh hưởng nghiêm trọng đến dòng tiền và uy tín của nhà thầu.

Ví dụ 1: Gói thầu đường tỉnh lộ tại Đồng Nai

Một nhà thầu thi công đường giao thông phát hiện thiếu gần 1.200m³ đào đất nền so với thực tế. Tư vấn thiết kế thừa nhận sai sót trong bóc tách khối lượng. Chủ đầu tư ban đầu từ chối, viện lý do “nhà thầu phải tự kiểm tra”. Sau khi nhà thầu gửi văn bản kiến nghị kèm theo biên bản nghiệm thu, báo cáo khối lượng và trích dẫn rõ Khoản 6 Điều 19 Nghị định 37/2015/NĐ-CP, chủ đầu tư buộc phải chấp thuận thanh toán.

Ví dụ 2: Công trình nhà xưởng tại Bình Dương

Trong quá trình kiểm định nhà xưởng, đơn vị kiểm định phát hiện hệ thống móng thực tế lớn hơn 15% so với hồ sơ mời thầu. Chủ đầu tư khăng khăng không thanh toán phần chênh lệch. Vụ việc được đưa lên Sở Xây dựng, và cuối cùng, căn cứ vào quy định thanh toán theo khối lượng thực tế hoàn thành, nhà thầu được thanh toán đầy đủ.

Quy trình xử lý khi phát hiện sai lệch khối lượng

Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp, nhà thầu cần tuân thủ quy trình sau:

1. Lập biên bản hiện trường: Ghi nhận sự chênh lệch, có chữ ký của đại diện nhà thầu, giám sát thi công, tư vấn thiết kế và chủ đầu tư (nếu có).
2. Gửi văn bản kiến nghị: Yêu cầu chủ đầu tư xem xét, đính kèm biên bản và tài liệu chứng minh (bản vẽ, dự toán gốc, khối lượng thực tế).
3. Yêu cầu tư vấn thiết kế xác nhận: Đây là bước then chốt. Nếu tư vấn thừa nhận sai sót, hãy lưu lại văn bản chính thức.
4. Đề nghị nghiệm thu khối lượng thực tế: Dù chủ đầu tư chưa đồng ý thanh toán, vẫn phải tiến hành nghiệm thu để làm cơ sở pháp lý.
5. Tham chiếu quy định pháp luật: Trích dẫn rõ Khoản 6 Điều 19 Nghị định 37/2015/NĐ-CP trong mọi văn bản trao đổi.
6. Khiếu nại hoặc khởi kiện: Nếu không giải quyết được, có thể khiếu nại lên Ban Quản lý dự án, Sở Xây dựng, hoặc khởi kiện ra Tòa án kinh tế.

So sánh: Đơn giá cố định vs Đơn giá điều chỉnh vs Trọn gói

FAQ – Câu hỏi thường gặp về tranh chấp thanh toán theo đơn giá cố định

1. Chủ đầu tư nói “đã ký hợp đồng thì phải làm theo hợp đồng”, có đúng không?

Đúng, nhưng chưa đủ. Hợp đồng phải được thực hiện theo đúng quy định pháp luật. Nếu hợp đồng thiếu khối lượng do lỗi hồ sơ mời thầu, thì việc thanh toán phải theo khối lượng thực tế hoàn thành – như quy định tại Khoản 6 Điều 19 Nghị định 37/2015/NĐ-CP. Không thể lấy lý do “hợp đồng đã ký” để phủ nhận quyền lợi hợp pháp của nhà thầu.

2. Nếu không có biên bản hiện trường, có đòi được thanh toán không?

Rất khó. Biên bản hiện trường là chứng cứ pháp lý quan trọng nhất. Thiếu biên bản, nhà thầu sẽ không chứng minh được khối lượng thực tế và sự sai lệch so với hồ sơ.

3. Có cần điều chỉnh hợp đồng khi khối lượng tăng/giảm không?

Không cần – nếu khối lượng đó nằm trong phạm vi công việc đã có trong hợp đồng. Chỉ cần nghiệm thu và thanh toán theo đơn giá hợp đồng. Chỉ khi phát sinh công việc mới ngoài hợp đồng thì mới cần làm phụ lục điều chỉnh.

4. Chủ đầu tư chậm thanh toán, có được tính lãi suất chậm trả không?

Có. Theo Điều 12 Thông tư 09/2016/TT-BXD, nếu chủ đầu tư chậm thanh toán quá thời hạn ghi trong hợp đồng, phải trả lãi suất chậm thanh toán theo lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước công bố tại thời điểm thanh toán.

Lời khuyên từ chuyên gia

Trong mọi trường hợp, đừng im lặng hoặc bỏ qua sai sót. Hãy hành động ngay bằng văn bản, lưu trữ đầy đủ hồ sơ, và kiên trì bảo vệ quyền lợi của mình bằng căn cứ pháp lý. Đừng để chủ đầu tư “lật kèo” bằng những lập luận cảm tính như “nhà thầu phải tự chịu trách nhiệm”.

Nếu bạn đang vướng vào đánh giá an toàn công trình hay tranh chấp thanh toán phức tạp, hãy liên hệ ngay với đội ngũ chuyên gia của Kiểm Định Xây Dựng Miền Nam. Chúng tôi không chỉ hỗ trợ kỹ thuật, mà còn tư vấn pháp lý, đồng hành cùng bạn trong mọi tranh chấp phát sinh từ thực tế thi công.

Hotline tư vấn miễn phí: 0868.393.098 – Gọi ngay để được hỗ trợ kịp thời, tránh thiệt hại kéo dài!