Tăng cường giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng: Quy định, Thực tiễn và Giải pháp

Bộ Xây dựng vừa có công văn 1417/BXD-GĐ ngày 26/04/2022 gửi Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; cơ quan tiến hành tố tụng các cấp về việc tăng cường hiệu quả hoạt động giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng.

Trước đó, ngày 10/6/2020, Quốc hội đã thông qua Luật số 56/2020/QH14 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2021; ngày 10/6/2020, Chính phủ đã ban Nghị định số 157/2020/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 85/2013/NĐ-CP ngày 29/7/2013 quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Giám định tư pháp và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2021; Bộ trưởng Bộ Xây dựng đã ban hành Thông tư số 17/2021/TT-BXD ngày 22/12/2021 quy định một số nội dung về hoạt động giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng và có hiệu lực thi hành từ ngày 05/02/2022.

Cùng với hệ thống quy định pháp luật về giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng ngày càng hoàn thiện, thực tế trong những năm qua, hoạt động giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng cũng đã có nhiều chuyển biến tích cực như: các tổ chức, cá nhân giám định tư pháp xây dựng được tăng lên về số lượng, chất lượng; công tác giám định tư pháp ngày càng được nâng cao về chất lượng, góp phần quan trọng vào việc giải quyết các vụ án được chính xác, khách quan. Bên cạnh đó, vẫn còn một số hạn chế như: tình trạng tổ chức, cá nhân giám định tư pháp từ chối, né tránh khi được trưng cầu giám định; một số cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu chưa đúng đối tượng, nội dung giám định, trưng cầu tổ chức, cá nhân không có chức năng, năng lực giám định, chưa bàn giao đầy đủ hồ sơ, tài liệu, đối tượng giám định; một số địa phương chưa chủ động trong việc rà soát, bổ nhiệm, công nhận, đăng tải danh sách tổ chức, cá nhân giám định phục vụ việc trưng cầu của cơ quan tiến hành tố tụng; một số vụ việc giám định có kết luận giám định chưa chính xác, phải giám định lại; …

Để triển khai thực hiện có hiệu quả các quy định mới của pháp luật về giám định tư pháp và kết luận của Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, khắc phục những hạn chế, vướng mắc, góp phần tăng cường hiệu quả hoạt động giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng phục vụ việc điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan tiến hành tố tụng, Bộ Xây dựng đề nghị các cơ quan thực hiện các nội dung sau:

1. Đối với Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương:

Tổ chức tuyên truyền, phổ biến kiến thức pháp luật về giám định tư pháp và giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng cho đội ngũ giám định viên tư pháp xây dựng, người giám định tư pháp xây dựng theo vụ việc, tổ chức giám định tư pháp xây dựng theo vụ việc và đội ngũ người trưng cầu giám định tư pháp liên quan đến lĩnh vực xây dựng thuộc địa bàn quản lý;

Rà soát, kiện toàn tổ chức, cá nhân có chức năng giám định nhằm đảm bảo số lượng, chất lượng, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ công tác giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng như bổ nhiệm, cấp thẻ giám định viên tư pháp xây dựng; công nhận tổ chức, cá nhân giám định viên tư pháp xây dựng ở địa phương và đăng tải danh sách trên Cổng thông tin điện tử của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phục vụ việc trưng cầu giám định của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng;

Bảo đảm kinh phí, trang thiết bị, phương tiện giám định và điều kiện vật chất cần thiết khác cho cá nhân, tổ chức giám định tư pháp xây dựng thuộc thẩm quyền quản lý;

Tăng cường công tác thanh, kiểm tra việc chấp hành pháp luật đối với công tác giám định; kịp thời phát hiện, chấn chỉnh, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc, xử lý nghiêm các hành vi tiêu cực, né tránh, từ chối giám định, cố tình ban hành kết luận giám định không đúng;

Căn cứ vào khả năng, điều kiện thực tế và thẩm quyền của mình quy định chế độ, chính sách để thu hút cá nhân, tổ chức có năng lực tham gia hoạt động giám định tư pháp;

Tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện giám định, kết luận giám định đối với các vụ việc được trưng cầu, yêu cầu giám định, đặc biệt là đối với các vụ án, vụ việc trọng điểm đảm bảo kịp thời, chính xác, khách quan;

Kịp thời tổng hợp báo cáo về tổ chức, hoạt động giám định tư pháp ở địa phương gửi Bộ Tư pháp, đồng thời gửi Bộ Xây dựng để thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng theo quy định.

Đối với cơ quan tiến hành tố tụng các cấp:

a) Nghiên cứu các quy định mới của pháp luật về giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng để đảm bảo trưng cầu đúng đối tượng, nội dung giám định và trưng cầu các tổ chức, cá nhân giám định tư pháp xây dựng đáp ứng điều kiện, tiêu chuẩn theo quy định, phù hợp với đối tượng, nội dung giám định;

b) Cung cấp kịp thời, đầy đủ hồ sơ, tài liệu, đối tượng giám định theo yêu cầu của cá nhân, tổ chức thực hiện giám định; kịp thời thực hiện hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp theo quy định của pháp luật để bảo vệ người giám định hoặc người thân thích của người giám định để người giám định yên tâm thực hiện giám định;

c) Tạm ứng, thanh toán kịp thời chi phí, tiền bồi dưỡng giám định và tham dự phiên tòa cho các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động giám định tư pháp xây dựng.

Nội dung chi tiết xem tệp đính kèm:
BXD_1417-BXD-GD_26042022.pdf

Góc nhìn chuyên gia: Thách thức và thực tiễn trong hoạt động giám định tư pháp xây dựng

Từ góc độ của những chuyên gia đã trực tiếp tham gia hàng trăm vụ việc tranh chấp và sự cố kỹ thuật, chúng tôi nhận thấy rằng giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng là một trong những mảng công việc phức tạp và đòi hỏi tính chính xác tuyệt đối. Khác với các lĩnh vực khác, công trình xây dựng là một hệ thống kết cấu khổng lồ, chịu ảnh hưởng của địa chất, khí hậu, tải trọng sử dụng và chất lượng vật liệu theo thời gian. Khi có tranh chấp xảy ra hoặc sự cố sập đổ, nứt lún, việc xác định nguyên nhân và trách nhiệm không chỉ dựa vào hồ sơ giấy tờ mà còn phụ thuộc hoàn toàn vào các phương pháp khoa học, thí nghiệm hiện trường và phân tích mô hình kết cấu.

Thực tế cho thấy, nhiều vụ án kéo dài nhiều năm trời do kết luận giám định ban đầu chưa đủ sức thuyết phục, thiếu dữ liệu thí nghiệm hoặc phương pháp luận chưa bám sát các tiêu chuẩn quốc gia hiện hành. Điều này gây thiệt hại nặng nề về kinh tế cho cả chủ đầu tư lẫn nhà thầu. Do đó, việc áp dụng các quy trình kỹ thuật chuẩn mực, kết hợp với hệ thống phòng thí nghiệm LAS được công nhận, là yếu tố then chốt để tạo ra những bản kết luận giám định khách quan, trung thực và có giá trị pháp lý cao trước cơ quan tiến hành tố tụng.

Quy trình kỹ thuật chuẩn mực khi tiến hành giám định tư pháp một công trình

Để bạn đọc hình dung rõ nét về khối lượng công việc mà một tổ chức hoặc cá nhân giám định viên tư pháp phải thực hiện, chúng tôi xin chia sẻ quy trình kỹ thuật chuyên sâu thường được áp dụng tại các dự án trọng điểm:

Bước 1: Thu thập, đánh giá và số hóa hồ sơ pháp lý, kỹ thuật

Trước khi tiếp cận hiện trường, đội ngũ chuyên gia phải nghiên cứu toàn bộ hồ sơ hoàn công, nhật ký thi công, biên bản nghiệm thu vật liệu đầu vào, kết quả thẩm tra thiết kế và các phụ lục hợp đồng. Trong nhiều vụ án, việc phát hiện ra sự sai lệch giữa bản vẽ thiết kế được duyệt và bản vẽ hoàn công thực tế chính là “chìa khóa” để xác định lỗi của các bên liên quan.

Bước 2: Khảo sát hiện trường và lập bản đồ hư hỏng

Chúng tôi sử dụng các thiết bị đo đạc trắc địa công nghệ cao (như máy toàn đạc điện tử, máy thủy bình laser, máy quét 3D) để xác định độ nghiêng, độ lún lệch của tổng thể công trình. Mọi vết nứt trên dầm, cột, sàn hay tường ngăn đều được đo đếm chiều rộng, chiều dài, xác định góc nghiêng và phân loại theo cơ chế phát sinh (nứt do co ngót bê tông, nứt do quá tải, hay nứt do lún móng).

Bước 3: Thí nghiệm chuyên sâu và kiểm tra không phá hủy (NDT)

Đây là bước quan trọng nhất để thu thập chứng cứ vật lý. Các phương pháp thường được chỉ định bao gồm:

Kiếm tra cường độ bê tông: Kết hợp giữa phương pháp bật nẩy (Rebound Hammer), phương pháp siêu âm (Ultrasonic) và phương pháp khoan rút lõi (Core Drilling) để đối chứng.
Kiếm tra cốt thép: Sử dụng máy dò cốt thép để xác định đường kính, chiều dày lớp bê tông bảo vệ và mật độ bố trí thép thực tế so với thiết kế.
Thí nghiệm địa chất bổ sung: Khoan khảo sát địa chất tại vị trí móng bị lún để xác định xem có sự sai khác so với báo cáo khảo sát địa chất ban đầu hay không.

Bước 4: Mô hình hóa và phân tích kết cấu

Dữ liệu thu thập được từ hiện trường và kiểm định công trình sẽ được nhập vào các phần mềm phân tích kết cấu chuyên dụng (như ETABS, SAP2000, Plaxis). Chuyên gia sẽ chạy lại mô hình với các thông số vật liệu thực tế và tải trọng thực tế để chứng minh công trình có đủ khả năng chịu lực hay đang ở trạng thái nguy hiểm.

Bước 5: Lập báo cáo và giải trình kết luận

Báo cáo kết luận không chỉ là những con số khô khan mà phải là một bản luận cứ khoa học, logic, chỉ rõ mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm (nếu có) và hậu quả xảy ra đối với công trình. Giám định viên phải sẵn sàng ra tòa để bảo vệ và giải trình kết luận của mình trước sự phản biện của các luật sư và chuyên gia đối phương.

Phân biệt Giám định tư pháp và Kiểm định chất lượng công trình thông thường

Rất nhiều chủ đầu tư và nhà thầu nhầm lẫn giữa hoạt động kiểm định xây dựng thông thường và giám định tư pháp. Việc hiểu sai bản chất này dẫn đến những bước đi sai lầm trong chiến lược giải quyết tranh chấp. Dưới đây là bảng so sánh chi tiết do chúng tôi tổng hợp:

Tiêu chí so sánh	Kiểm định chất lượng thông thường	Giám định tư pháp xây dựng
Mục đích	Đánh giá hiện trạng, xác định nguyên nhân hư hỏng, đề xuất phương án sửa chữa, bảo trì hoặc đánh giá an toàn công trình.	Làm rõ các tình tiết kỹ thuật phục vụ cho việc giải quyết vụ án hình sự, dân sự, kinh tế hoặc tranh chấp thương mại.
Chủ thể yêu cầu	Chủ đầu tư, Ban quản lý dự án, Nhà thầu, Chủ sở hữu công trình.	Cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) hoặc người trưng cầu giám định.
Giá trị pháp lý	Là tài liệu tham khảo kỹ thuật, làm cơ sở để các bên thỏa thuận dân sự hoặc nghiệm thu.	Là nguồn chứng cứ quan trọng theo quy định của pháp luật tố tụng, có tính bắt buộc và quyết định đến bản án.
Quy trình & Thủ tục	Linh hoạt, do đơn vị tư vấn và chủ đầu tư thỏa thuận, tập trung vào giải pháp kỹ thuật.	Phải tuân thủ nghiêm ngặt trình tự, thủ tục tố tụng, quy định về niêm phong mẫu vật, lập biên bản hiện trường có sự chứng kiến của các bên.
Trách nhiệm giải trình	Trách nhiệm dân sự, hợp đồng với chủ đầu tư.	Trách nhiệm trước pháp luật, có thể phải hầu tòa để đối chất và chịu trách nhiệm hình sự nếu cố tình kết luận sai lệch.

Các dạng sự cố và tranh chấp thường xuyên phải trưng cầu giám định

Trong kinh nghiệm hành nghề của chúng tôi, các yêu cầu giám định tư pháp xây dựng thường tập trung vào những nhóm sự cố và tranh chấp điển hình sau:

1. Tranh chấp về chất lượng và khối lượng thi công

Đây là dạng phổ biến nhất. Nhà thầu bị cáo buộc sử dụng vật liệu kém chất lượng (thép thiếu tiết diện, bê tông không đủ mác, độ dày lớp chống thấm không đạt) hoặc khai khống khối lượng. Việc giám định đòi hỏi phải bóc tách, khoan cắt và thí nghiệm mẫu độc lập để đối chiếu với hồ sơ thanh quyết toán.

2. Sự cố lún nứt, nghiêng lệch công trình lân cận

Khi thi công các công trình ngầm, tầng hầm sâu tại các đô thị lớn, hiện tượng nhà dân lân cận bị nứt tường, bung gạch lát nền hay thậm chí nghiêng sập diễn ra rất thường xuyên. Cơ quan điều tra cần giám định viên xác định rõ: Hư hỏng này do quá trình thi công (rung chấn, hạ mực nước ngầm) hay do công trình lân cận đã xuống cấp từ trước, hoặc do kết cấu móng không đảm bảo.

3. Sự cố sập đổ kết cấu, tai nạn lao động nghiêm trọng

Các vụ sập giàn giáo, sập mái kiểm định nhà xưởng hay sập sàn bê tông thường để lại hậu quả thảm khốc. Công tác giám định lúc này mang tính chất “điều tra hiện trường vụ án”, đòi hỏi chuyên gia phải thu thập các mảnh vỡ, phân tích vết gãy của thép (do đứt giòn, do mỏi hay do quá tải) để truy cứu trách nhiệm hình sự của cá nhân, tổ chức liên quan.

4. Tranh chấp tại các dự án bất động sản, chung cư

Cư dân tại các kiểm định chung cư thường xuyên khiếu nại về tình trạng thấm dột, nứt trần, bong tróc mặt ngoài hoặc hệ thống phòng cháy chữa cháy không đạt chuẩn. Khi vụ việc được đưa ra Tòa án, kết luận giám định tư pháp sẽ là cơ sở để phán quyết chủ đầu tư phải bồi thường hay khắc phục hậu quả.

Những lưu ý “sống còn” dành cho Chủ đầu tư và Nhà thầu

Khi bạn nhận thấy dự án của mình đang có dấu hiệu dẫn đến tranh chấp pháp lý hoặc bị cơ quan chức năng thanh tra, hãy ghi nhớ những nguyên tắc sau để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình:

Giữ nguyên hiện trường và bảo quản chứng cứ: Tuyệt đối không tự ý sửa chữa, phá dỡ hoặc che đậy các vị trí hư hỏng khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền. Mọi hành vi làm sai lệch hiện trường đều có thể bị coi là tiêu hủy chứng cứ.
Chủ động thuê đơn vị tư vấn độc lập: Trước khi cơ quan tố tụng vào cuộc, bạn nên thuê các đơn vị chuyên môn thực hiện các bài kiểm tra, thí nghiệm nội bộ để nắm rõ “sức khỏe” thực tế của công trình. Điều này giúp bạn chuẩn bị sẵn sàng các luận cứ phản biện khi có kết luận giám định tư pháp được ban hành.
Kiểm tra tư cách pháp lý của Giám định viên: Khi nhận được quyết định trưng cầu, hãy rà soát kỹ xem cá nhân hoặc tổ chức được chỉ định có nằm trong danh sách đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Xây dựng hoặc UBND cấp tỉnh hay không, và lĩnh vực chuyên môn của họ có khớp với nội dung yêu cầu giám định hay không.
Yêu cầu niêm phong mẫu vật: Trong quá trình lấy mẫu bê tông, cốt thép hay đất nền, đại diện của bạn bắt buộc phải có mặt, ký tên vào biên bản lấy mẫu và yêu cầu niêm phong theo đúng quy định của pháp luật tố tụng.

FAQ – Giải đáp thắc mắc thường gặp về giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng

Câu 1: Thời gian thực hiện một cuộc giám định tư pháp xây dựng thường mất bao lâu?
Trả lời: Thời gian giám định phụ thuộc vào quy mô công trình và mức độ phức tạp của yêu cầu. Thông thường, một vụ việc giám định kết cấu dân dụng có thể kéo dài từ 30 đến 60 ngày. Tuy nhiên, đối với các công trình công nghiệp lớn hoặc sự cố địa chất phức tạp, thời gian có thể lên đến vài tháng do phải chờ đợi kết quả thí nghiệm dài hạn hoặc mô phỏng máy tính.

Câu 2: Chi phí giám định tư pháp do ai chịu trách nhiệm chi trả?
Trả lời: Theo nguyên tắc chung, người yêu cầu giám định hoặc cơ quan trưng cầu giám định sẽ phải tạm ứng chi phí. Sau khi có bản án hoặc quyết định giải quyết tranh chấp, Tòa án sẽ phân định bên nào có lỗi và buộc bên đó phải chịu toàn bộ hoặc một phần chi phí giám định này.

Câu 3: Kết luận giám định tư pháp có phải là phán quyết cuối cùng của Tòa án không?
Trả lời: Không. Kết luận giám định tư pháp chỉ là một trong những nguồn chứng cứ của vụ án. Tòa án sẽ đánh giá tính hợp pháp, khách quan và khoa học của kết luận này cùng với các chứng cứ khác trước khi ra phán quyết. Nếu có căn cứ cho thấy kết luận giám định không chính xác, các bên có quyền yêu cầu giám định lại hoặc giám định bổ sung.

Câu 4: Trường hợp công trình đã bị phá hủy một phần hoặc đã được sửa chữa thì có giám định được không?
Trả lời: Đây là một thách thức lớn. Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn có thể giám định dựa trên hồ sơ lưu trữ, hình ảnh hiện trường trước khi phá dỡ, các mảnh vỡ còn sót lại và lời khai của nhân chứng. Độ chính xác trong trường hợp này sẽ bị giới hạn và kết luận thường mang tính chất xác suất hoặc loại trừ.

Câu 5: Sự khác nhau giữa Giám định viên tư pháp và Tổ chức giám định tư pháp theo vụ việc là gì?
Trả lời: Giám định viên tư pháp là cá nhân được Bộ trưởng Bộ Xây dựng hoặc UBND cấp tỉnh bổ nhiệm, cấp thẻ hành nghề. Tổ chức giám định tư pháp theo vụ việc là các doanh nghiệp, viện nghiên cứu có đủ điều kiện về nhân lực và trang thiết bị, được công nhận để thực hiện giám định khi có yêu cầu cụ thể của cơ quan tố tụng đối với những vụ việc phức tạp, cần sự phối hợp của nhiều chuyên gia.

Câu 6: Làm thế nào để bảo vệ hiện trường công trình trước khi có quyết định trưng cầu giám định?
Trả lời: Bạn cần lập biên bản ghi nhận hiện trạng có chữ ký của các bên liên quan, chụp ảnh, quay phim toàn cảnh và chi tiết các vị trí hư hỏng. Đồng thời, thiết lập hàng rào bảo vệ, che chắn tránh tác động của thời tiết và cử người canh gác để ngăn chặn sự xâm nhập trái phép làm thay đổi hiện trạng.

Tại sao cần sự hỗ trợ từ đơn vị chuyên môn trước khi tiến hành tố tụng?

Như đã phân tích, ranh giới giữa một vụ tranh chấp dân sự thông thường và một vụ án hình sự liên quan đến vi phạm quy định về xây dựng đôi khi rất mong manh. Việc trang bị kiến thức về giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng ngay từ giai đoạn đầu của dự án, hoặc ngay khi chớm nở các mâu thuẫn kỹ thuật, sẽ giúp bạn nắm thế chủ động. Một báo cáo kỹ thuật độc lập, được thực hiện bởi các chuyên gia đầu ngành, không chỉ giúp bạn đàm phán tốt hơn với đối tác mà còn là “tấm khiên” bảo vệ bạn trước các cáo buộc sai lệch từ cơ quan tố tụng.

Kiểm Định Xây Dựng Miền Nam – Đơn vị hỗ trợ chuyên môn kỹ thuật hàng đầu

Với bề dày kinh nghiệm trong lĩnh vực tư vấn, khảo sát và thí nghiệm công trình, Kiểm Định Xây Dựng Miền Nam tự hào là đơn vị sở hữu đội ngũ kỹ sư, thạc sĩ kết cấu am hiểu sâu sắc cả về tiêu chuẩn kỹ thuật lẫn quy trình tố tụng. Chúng tôi cung cấp các dịch vụ hỗ trợ pháp lý kỹ thuật, tư vấn phản biện độc lập, và thực hiện các gói thí nghiệm chuyên sâu thông qua hệ thống phòng LAS đạt chuẩn, giúp Quý Chủ đầu tư, Nhà thầu và các Văn phòng Luật sư có được những dữ liệu kỹ thuật xác thực nhất.

Đừng để những rủi ro kỹ thuật trở thành gánh nặng pháp lý cho doanh nghiệp của bạn. Hãy để chúng tôi đồng hành cùng bạn trong việc bảo vệ quyền lợi và sự an toàn của mọi công trình.

Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn chiến lược và hỗ trợ kỹ thuật khẩn cấp:

Hotline tư vấn 24/7: 0868.393.098
Website: kiemdinhxaydungmiennam.com

Lưu ý: Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin chuyên môn và kinh nghiệm thực tế. Mọi thủ tục tố tụng và trưng cầu giám định tư pháp cần tuân thủ nghiêm ngặt theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và các văn bản pháp luật hiện hành (Luật Giám định tư pháp, Nghị định 157/2020/NĐ-CP, Thông tư 17/2021/TT-BXD).

Tăng cường giám định tư pháp trong lĩnh vực xây dựng